Re: A duhet kundershtuar projektligji i hartuar nga OSBE per kthimin e PRONAVE ????
DICKA ME TEPER NGA GAZETA BIZNESI
Problemi i pronave: një projektligj, dy variante, zgjidhja
Në lidhje me konfliktet kryesore midis shtetit dhe pronarëve, projektligji i OSBE-së jep dy variante dhe zgjidhja perfundimtare i mbetet mazhorancës parlamentare
Ermal Nazifi / Data (3-11-2003)
Java e fundit, në mes shumë ngjarjeve të rëndësishme nga politika e rendi publik, u karakterizua edhe nga një ngjarje tepër e rëndësishme në lidhje me pronat.
Kjo ngjarje ishte përfundimi i projektligjit për pronat nga prezenca e OSBE-së në Shqipëri dhe dorëzimi i tij te kryetari i Kuvendit të Shqipërisë, Servet Pëllumbi. Në pranverë të vitit 2003, Kuvendi kërkoi ndihmën e OSBE-së për hartimin e një ligji të integruar, mbështetur në dy projektligjet e paraqitura nga deputetët e Partisë Republikane, Fatmir Mediu dhe Alfred Çako dhe Këshilli i Ministrave.
Gazeta “Biznesi” ka shkruar vazhdimisht për problemin e pronave në Shqipëri dhe pasojat e këtij problemi në ekonominë shqiptare.
Kjo ngjarje u shoqërua nga polemika të shumta e nga kundërshtime të hapura nga Partia Republikane dhe nga Partia e Legalitetit, të cilët kanë paraqitur një projektligj në Kuvend, të hartuar nga Shoqata “Pronësi me Drejtësi”.
Nga ana tjetër, ky projektligj u mbështet nga dy partitë e mëdha: PS e PD.
Edhe vizita e delegacionit të Parlamentit Europian, të kryesuar nga Zonja Doris Pack, u përfshi në këto diskutime. Sipas Zonjës Pack, problemi duhet të zgjidhet në mënyrë konsensuale. Por, cili është ky konsensus: ai midis dy partie të mëdha apo ai midis shtetit dhe pronarëve të ligjshëm, që pretendojnë kthimin apo kompensimin e pronave të tyre? Të parat janë ato që do të vendosin fatin e këtij projektligji me anë të votave të tyre në Kuvend. Kurse pronarët janë shprehur haptasi kundër këtij ligji. Madje, Shoqata Kombëtare e pronarëve legjitimë, ka organizuar edhe protesta para institucioneve kryesore, të përfshira në këtë proces.
Por, politikanët dhe mediat kanë anashkaluar një fakt të rëndësishëm. Drafti i përgatitur nga OSBE-ja nuk është një draft final. Ai, për kontradiktat kryesore midis dy projektligjeve, ka dhënë dy variante. Pra, përfundimisht i takon Kuvendit të miratojë ligjin përfundimtar, që shpresojmë se do të zgjidhë përfundimisht problemin e pronave në Shqipëri.
Po cili është ky projektligj që turbulloi kaq shumë këtë javë?
Ky projektligj ka si objekt rregullimin e drejtë sipas Nenit 41 të Kushtetutës të së drejtës së pronësisë, që kanë lindur nga shpronësimet, shtetëzimet apo konfiskimet. Me anë të këtij projektligji synohet kthimi i pasurisë së paluajtshme, si dhe kompensimi në ato raste kur kthimi është i pamundur. Në këtë ligj përcaktohen edhe organet administrative qendrore dhe vendore, që merren me rastet e kthimit dhe kompensimit si dhe procedurat përkatëse për këtë kthim a kompensim.
Drafti i OSBE-së
Sipas Draftit të OSBE-së, çdo subjekt i shpronësuar ka të drejtë të kërkojë njohjen e së drejtës së tij të pronësisë, në rast se i është hequr sipas akteve të ndryshme ligjore, nënligjore, vendime të institucionve të ndryshme e gjykatave që nga data 29.11.1944, pra që nga data e çlirimit të vendit. Sipas këtij ligji, subjekteve të shpronësuar u njihet e drejta e pronësisë dhe u kthehen pa kufizim pronat e paluajtshme, me përjashtim të rasteve që vetë ligji përcakton ndryshe.
Në Nenin 2, Pika e dytë të projektligjit, fillon edhe paraqitja e problemit të madh të konfliktit midis dy projektligjeve të mëparshme. Në të thuhet se shpronësimet apo kufizimet e barasvlefshme me të, të kryera nga shteti në zbatim të ligjeve të ndryshme të dala pas vitit 1991, konsiderohen si shpronësime të bëra për interes publik. Si të tilla, pronarëve u njihet e drejta për një shpërblim të drejtë, sipas Nenit 41 të Kushtetutës. Këto ligje përfshihen në një aneks, që i është bërë projektligjit. Në listën e ligjeve, së pari, qëndron Ligji 7501 “Për tokën”. Gjithashtu, në këtë listë përfshihen edhe ligje të tilla si Ligji 7698 “Për kthimin e kompensimin e pronave ish – pronarëve” e Ligji 7980 “për shit-blerjen e tokave”. Të gjithë këto ligje janë kundërshtuar vazhdimisht nga ish- pronarët e madje, kanë provuar të ngrenë padi edhe në Gjykatën Europiane të të Drejtave të Njeriut në Strasburg. Neni 2, Pika e dytë, mund të zbatohet i kombinuar me Nenin 7 të projektligjit. Ky nen përcakton pronat që nuk kthehen, por vetëm kompensohen.
Këto prona përfshijnë kategori të tilla si: prona që shërbejnë për realizimin e detyrimeve ndërkombëtare të shtetit, prona mbi të cilat janë kryer investime të mëdha energjitike, telekomunikacioni e investime të tjera me interes publik, arsimit, shëndetësisë, mbrojtjes etj.
Dy variantet
Sipas variantit të parë, kategorisë së pronave që nuk kthehen i shtohen edhe të gjitha ato prona, të cilat janë marrë në bazë të ligjeve që janë përfshirë në aneksin e ligjit. Këto prona që nuk kthehen, kompensohen. Sipas projektligjit me “kompensim” kuptohet shpërblimi i drejtë, sipas vlerës së tregut. Ky përkufizim është shumë i favorshëm për pronarët, edhe në krahasim me vende të tjera. P.sh. sipas legjislacionit italian, kompensimi i drejtë është gjithmonë më i vogël se vlera a tregut, në mënyrë që ky shpërblim të jetë i drejtë, si për individin ashtu edhe për shoqërinë si e tërë.
Sipas variantit të dytë të Nenit 7, pasuritë që janë ndarë sipas ligjeve të përfshira në aneksin e ligjit, nuk përfshihen në kategorinë e pronave që nuk kthehen. Për pasojë, edhe pika e dytë e Nenit dy hiqet, pra, këto prona nuk njihen as si pasuri e shpronësuar që duhet t’i nënshtrohet shpërblimit të drejtë.
Në ligj ka edhe një listë përjashtimesh nga ky projektligj. Kështu, ky ligj përjashton nga veprimi i tij, pra, nga njohja, kthimi apo kompensimi i pronës, të gjitha ato prona që janë përfituar nga zbatimi i ligjit për “reformën agrare” dhe ndryshimet që i janë bërë atij. Një tjetër përjashtim i rëndësishëm nga ky ligj, janë edhe pronat e shtetëzuara apo konfiskuara nga zbatimi i Ligjit nr.37, dt. 13.01.1945 “Për tatimin e jashtëzakonshëm”. Ky tatim u vendos mbi fitimet e luftës, por në të vërtetë, shumicës së tregtarëve iu mor e gjithë pasuria që kishin, si ajo e fituar para luftës edhe ajo gjatë saj. Të tjera përjashtime janë pronat që i janë dhuruar shtetit si dhe shpronësimet kundrejt një shpërblimi të drejtë dhe që përdoren për interesa publike.
Pronat e luajtshme
Edhe për pronat e luajtshme, projektligji i OSBE – së është në dy variante. Sipas variantit të parë njohja, kthimi dhe kompensimi i pronës së luajtshme bëhet me ligj të veçantë. Sipas variantit të dytë, subjektet e shpronësuara, të cilët vërtetojnë me dokumente përkatëse që shteti u ka marrë padrejtësisht sende të luajtshme, u njihet e drejta e pronësisë mbi këto sende.
Në rast se këto sende u janë kaluar personave të tretë ose janë ruajtur në llogari të vetë shtetit, i kthehen subjektit të shpronësuar. Personat e tretë kompensohen nga shteti. Për ato sende që nuk ekzistojnë më, përfshi edhe kafshët, shteti i kompenson pronarët e tyre. Edhe për të hollat e monedhat me metal të çmuar, subjekti i shpronësuar kompensohet sipas praktikave bankare.
Projektligji i ri ka folur edhe për ato raste kur pronat janë shpronësuar për interesa publike, por nuk janë përdorur për qëllimin për të cilin janë shpronësuar. Në këtë rast, shteti i kthen pronën subjekteve të shpronësuara, të cilët detyrohen të kthejnë shpërblimin e marrë.
Afatet kohore
Subjektet e shpronësuar duhet të paraqesin kërkesat e reja të tyre brënda dy vjetëve nga hyrja në fuqi e ligjit për pronat. Komisionet vendore njohin të drejtën e pronësisë, kthejnë ose kompensojnë pronat e paluajtshme brenda tre muajve nga data e paraqitjes së kërkesës. Në rast se nuk është e mundur, dhënia e vendimit mund të shtyhet, por jo më tepër se një muaj. Në rast se komisionet vendore nuk vendosin dot pas kalimit të këtyre afateve, atëherë brënda 30 ditësh, vendos Komisioni Shtetëror.
Edhe për të gjithë procesin e njohjes, kthimit ose kompensimit të pronave, janë vendosur afate.
Kështu, procesi i njohjes, kthimit ose kompensimit të pronave, sipas ligjit duhet të përfundojë në datën 31.12.2006. Ndërsa kryerja e pagesës për kompensim duhet të përfundojë në vitin 2014.
Vendosja e këtyre afateve është me të vërtetë një gjë shumë pozititve. Le të shpresojmë se ato do të zbatohen e nuk do të përfundojnë si afatet e vendosur nga Kushtetuta për nxjerrjen e ligjeve për rregullimin e drejtë të çështjeve të ndryshme, që lidhen me shpronësimet dhe konfiskimet e kryera para miratimit të Kushtetutës.
Trojet dhe banesat, ja si kthehen apo kompensohen
Kur trualli është tjetërsuar në favor të personave të tretë dhe mbi të nuk janë ngritur ndërtesa të përhershme dhe të ligjshme, trualli i kthehet pronarëve
Në lidhje me trojet, në projektligj thuhet se kur trualli është tjetërsuar në favor të personave të tretë dhe mbi të nuk janë ngritur ndërtesa të përhershme dhe të ligjshme, trualli i kthehet pronarëve. Sipas këtij projektligji, shteti shpërblen të tretët sipas vlerës së tregut. Në ato raste kur mbi truallin e subjektit të shpronësuar, shteti ose personat e tjerë kanë kryer investime të konsiderueshme, ato llogariten sipas vlerës së tregut në çastin e njohjes të së drejtës së pronësisë. Në ligj është vendosur kushti që këto investime duhet të jenë bërë sipas legjislacionit në fuqi e jo të jenë të paligjshme e pa leje ndërtimi.
Kur vlera e investimeve përbën deri në 100% të vlerës së truallit, prona i kthehet pronarit. Kjo, pasi ato të kenë paguar kundërvlerën e investimeve të kryera.
Në rastin kur vlera e investimeve të kryera përbën më shumë se 100% të vlerës së truallit, shteti apo personat e tjerë, ruajnë pronësinë dhe subjektet e shpronësuara kompensohen sipas ligjit.
Në mënyrë të veçantë projektligji trajton edhe problemin e banesave të pronarëve, në të cilat ka qiramarrës të vendosur gjatë regjimit komunist. Këta qiramarrës vazhdojnë të qëndrojnë në banesat e pronarëve. Por, projektligji vendos nje detyrim për shtetin. Brenda dy vjetësh nga hyrja në fuqi e ligjit, shteti duhet t’u sigurojë qiramarrësve një banesë me sipërfaqe të njëjtë ose t’u sigurojë atyre kredi me interesa të ulëta. Për periudhën dyvjeçare, Këshilli i Ministrave përcakton me vendim vlerën e qirasë. Me kalimin e periudhës dyvjeçare, shteti i paguan pronarëve vlerën e qirasë në emër të qiramarrësve. Por, pas kalimit të periudhës dy vjeçare, kjo vlerë është sipas çmimit të tregut.
Në projektligj përcaktohet edhe një mënyrë tjetër për lirimin e banesave nga qiramarrësit. Kështu, nëse pronari i siguron qiramarrësit banesë tjetër brenda të njëjtës qendër të banuar, me sipërfaqe banimi aq sa i takon, por jo më tepër se sa ka, atëherë qiramarrësi është i detyruar të lirojë banesën. Pas dy vjetësh, shteti i paguan vlerën e qirasë, n.q.s. nuk i ka siguruar banesë.
Mënyrat e format e kompensimit të pronës dhe vlerësimi i saj
Format e kompensimit janë: paratë, kompensimi me pronë të të njëjtit lloj, aksionet në kompani me kapitale shtetërore, lehtësimi i detyrimeve fiskale etj.
Sipas projektligjit të OSBE- së, shteti i kompenson pronat personave të shpronësuar, në forma të ndryshme.
Kështu, forma e parë dhe më praktike për kompensimin është me një pronë të të njëjtit lloj në pronësi të shtetit. Një tjetër formë është edhe kompensimi me një pronë të çfarëdoshme, por me vlerë të barabartë, në pronësi të shtetit. Kompensimi fizik, sipas ligjit, duhet të bëhet brenda të njëjtës njësi administrative (fshat, komunë etj. ) ose në njësinë më të afërt administrative.
Kompensimi, gjithashtu mund të jetë edhe me para. Kjo formë kompensimi është vendosur e fundit në listën e formave të kompensimit.
Forma të tjera të kompensimit janë aksionet në kompani me kapitale shtetërore, vlerën e objekteve, që janë objekt privatizimi si dhe lehtësimin e detyrimeve fiskale, sipas ligjeve financiare.
Vlerësimi i pronës
Vlerësimi i pronës që kompensohet bëhet nga një grup ekspertësh të pavarur. Ky grup ekspertësh ngrihet nga Komisioni Vendor i Kthimit e Kompensimit të Pronave. Grupi i ekspertëve, në caktimin e vlerës së pronave që kompensohen, merr parasysh kritere të tilla si: vlera fillestare, amortizimi, destinacioni, vendndodhja e objektit si dhe indekset e ndryshimeve të çmimit të tregut dhe të monedhës.
Ekspertët e grupit të vlerësimit nuk duhet të kenë asnjë konflikt interesi, që mund të ndikojë në marrjen e një vendimi jo të drejtë nga ana e tyre.
Edhe projektligji i OSBE – së njeh të drejtën e parablerjes së pronave të paluajtshme, të zëna me objekte shtetërore kur këta të fundit privatizohen. Subjektet e shpronësuar mund të heqin dorë nga e drejta e parablerjes. Në këtë rast, ata kompensohen sipas këtij ligji.
Organet shtetërore për kthimin e kompnesimin e pronave
Për zbatimin e ligjit për njohjen, kthimin e kompensimin e pronave, ngrihet Komiteti Shtetëror për Kthimin e Kompensimin e Pronave. Ky komitet përbëhet nga pesë anëtarë, të cilët emërohen nga Kuvendi.
Një nga anëtarët propozohet nga Presidenti i Republikës. Ky anëtar, në qoftë se emërohet nga Kuvendi, është edhe kryetar i Komitetit. Nga anëtarët e tjerë, dy propozohen nga pozita parlamentare dhe dy propozohen nga opozita parlamentare. Kjo mënyrë e organizimit të Komitetit është me të vërtetë demokratike dhe e ekuilibruar. Anëtarët e komisionit duhet të jenë juristë, ekonomistë apo inxhinierë, që kanë lidhje me procesin e kthimit dhe kompensimit të pronave dhe duhet të kenë jo më pak se dhjetë vjet përvojë pune.
Shtojca e ligjit për pronat:
1. Ligji nr.7501, datë 19.07.1991 “Për tokën”
2. Ligji nr. 7512, datë 10.08.1991 ‘Për sanksionimin dhe mbrojtjen e pronës private dhe nismës së lirë, të veprimtarive private të pavarura dhe privatizimit”
3. Dekreti i Presidentit të Republikës nr. 378, datë 2.12.1992 “Për faljen e studiove të punës piktorëve dhe skulptorëve”
4. Ligji nr. 7652 , datë 23.12.1992 “Për privatizimin e banesave shtetërore”
5. Ligji nr.7665, datë 21.1.1993 “Për zhvillimin e zonave që kanë përparësi turizmin”
6. Ligji nr. 7698, datë 15.04.1993 “Për kthimin dhe kompensimin e pronave ish-pronarëve”
7. Ligji nr. 7980, datë 27.07.1995 “Për shit-blerjen e tokave”
8. Ligji nr. 8053, datë 21.12.1995 “Për kalimin në pronësi, pa shpërblim të tokës bujqësore”
9. Ligji nr. 8312, datë 26.03.1998 “Për tokat bujqësore të pandara”
Ligji nr. 8405, datë 17.09.1998 “Për urbanistikën”
Neni 41 i Kushtetutës:
1. E drejta e pronës private është e garantuar.
2. Prona fitohet me dhurim, me trashëgimi, me blerje dhe me çdo mënyrë tjetër klasike të parashikuar në Kodin Civil.
3. Ligji mund të parashikojë shpronësime ose kufizime në ushtrimin e së drejtës së pronës, vetëm për interesa publike.
4. Shpronësimet ose ato kufizime të së drejtës së pronës, që barazohen me shpronësimin, lejohen vetëm përkundrejt një shpërblimi të drejtë.
5. Për mosmarrëveshjet, lidhur me masën e shpërblimit, mund të bëhet ankim në gjykatë.
